Nairobi’nin gecekondu bölgelerinde 2011’de kurulan Sanergy, insan atıklarını hijyenik tuvalet ağlarıyla toplayarak organik gübre ve hayvan yemine dönüştürüyor. Üç girişimcinin başlattığı bu model, bugün Kenya ve Zambiya’da 300 binden fazla kişiye hizmet veriyor.
Dünya genelinde 2,5 milyardan fazla insan temel sanitasyon hizmetlerine erişemiyor ve bu durum kirlenmiş su ile gıda kaynakları yüzünden dünyanın ikinci büyük hastalık nedenini oluşturuyor. Nairobi gibi hızla büyüyen kentlerde gecekondu sakinleri, çoğunlukla plastik torbalara ihtiyaç giderip sokağa atma yöntemine ya da atık suyunu doğrudan çevreye bırakan çukur tuvaletlere mahkum kalıyor. Dünya Bankası verilerine göre kentsel atık üretiminin 2050’ye kadar yüzde 70 artması bekleniyor. Altyapı yetersizliği yaşayan gelişmekte olan kentlerdeki bu soruna odaklanan Sanergy, atığı hammaddeye dönüştüren bir iş modeli sunuyor.
Sınıftan sahaya uzanan yol
Sanergy’nin temelleri, David Auerbach, Lindsay Stradley ve Ani Vallabhaneni tarafından 2009 yılında öğrencilik yıllarında atılıyor. Üçü de oryantasyon öncesi düzenlenen bir dağ yürüyüşü gezisine katılıyor ve etkinlik sırasında okuldan beklentilerinin aslında ortak olduğunu fark ediyor. Stradley’nin anlattığına göre, üçü de büyük toplumsal sorunları çözebilecek işletmeler kurmayı öğrenmek için okula geldiklerini o gün fark ediyor. Auerbach Çin’de İngilizce öğretmenliği yaparken sanitasyon eksikliğinin toplum sağlığına verdiği zararı gözlemlemiş, Vallabhaneni Hindistan’da büyürken ailesinin inek gübresini enerjiye çeviren bir biyogaz sistemi kullandığını görmüş, Stradley ise Katrina Kasırgası sonrası New Orleans’ta belediye hizmetlerinin çöktüğü bir dönemde çalışmış. Bu üç deneyim, bir ödev kapsamında bir araya geliyor ve ekip, kentlerdeki atık yönetimi krizine çözüm sunan Sanergy modelini tasarlıyor.
Kısa sürede bir ödevin ötesine geçen proje, katıldığı 100 bin dolarlık girişimcilik yarışmasında büyük ödülü kazanıyor. Ekip, aldığı bu destekle 19 Kasım 2011 Dünya Tuvalet Günü’nde ilk tuvaleti Nairobi’nin Mukuru kwa Njenga bölgesinde hizmete açıyor. Bu tesis, o dönemde henüz bağımsız bir yapıya dönüşmemiş olan Sanergy’nin sahadaki operasyonel markası Fresh Life adıyla faaliyete geçiyor.
Sanergy, gecekondu bölgelerine özel tasarlanmış, hijyenik ve düşük maliyetli Fresh Life tuvaletlerini üretiyor ve bunları yerel toplum üyelerine franchise olarak veriyor. Fresh Life Operatörü olarak adlandırılan bu kişiler, tuvaletlerin hijyenini sağlama ve hijyen malzemelerini eksiksiz bulundurmaları karşılığında düzenli müşteri akışından gelir elde ediyor.
Atık gübre ve yeme dönüşüyor
Tesislerde toplanan insan atığı miktarı yıllık 20 bin tonu buluyor. Şirketin atık dönüştürme kolu Regen Organics buna pazar, restoran ve çiftlik kaynaklı diğer organik atıkları da ekleyince toplam işlenen malzeme yılda 40 ila 60 bin tona ulaşıyor.
Şirketin 2015’te Kinanie’de kurduğu merkezi tesiste bu atıklar yeniden değerlendiriliyor. Siyah asker sineği larvaları organik atıklarla besleniyor ve bu atıkları hızla tüketerek büyüyor. Büyüyen larvalar toplanıp işlendiğinde KuzaPro böcek proteini ortaya çıkıyor. Larvaların sindirim sürecinden geriye kalan dışkı, deri kalıntıları ve tüketilmemiş organik madde karışımı ise frass olarak adlandırılıyor. Sanergy, bu frassı diğer organik atıklarla bir araya getirerek Evergrow organik gübresini üretiyor.
Organik gübre ürünleri Kenya genelinde 35’ten fazla ilde çiftçilere satılıyor, böcek proteini ise toplu halde balık yemi ve tavuk yemi üreticilerine ulaştırılıyor. Bu süreç aynı zamanda yılda yaklaşık 30 bin ton karbon salımının önüne geçiyor.
Evergrow gübresi, kullanan çiftçilerin sebze verimini yaklaşık yüzde 30 artırıyor. KuzaPro yemi ise tavuk ve balık gibi hayvanlarda benzer oranda kilo artışı sağlıyor. Etki araştırmasına katılan bir çiftçi, Evergrow gübresini kullanmaya başladıktan sonra hasadının iki katına çıktığını ve kimyasal içermeyen gübre sayesinde ailesinin daha sağlıklı gıdalar tükettiğini anlatıyor.
Çiftçilerin ve hayvan üreticilerinin elde ettiği bu somut faydalar, Sanergy’yi uluslararası alanda da görünür kılıyor. Şirket 2020’de araştırma kuruluşu ICIPE ile paylaştığı Food Planet Ödülü’nü kazanıyor, 2021’de ise The Earthshot Prize finalistleri arasına giriyor.
Sanergy’nin kuruluşundan on yıl sonra kurucular, büyüyen operasyonu iki ayrı yapıya ayırıyor. Tuvalet ve atık toplama faaliyetleri Fresh Life adıyla, atıkları ürüne dönüştüren ticari birim ise Regen Organics adıyla faaliyet gösteriyor. Bu iki yapı, The Sanergy Collaborative çatısı altında faaliyetlerini sürdürüyor. Zamanla Nairobi sınırlarını aşan ağ, Kenya’nın diğer kentlerine ve Zambiya’ya yayılıyor.
15 yıl önce üç öğrencinin ders ödevi olarak tasarladığı sistem, bugün günde 300 binden fazla kişinin kullandığı bir altyapıya dönüşmüş durumda. Sanergy, Nairobi’nin gecekondu bölgelerinden Zambiya’nın başkentine uzanan faaliyetleriyle atıkları yeniden ekonomiye kazandırıyor.
Kaynaklar: MIT Alumni Association, GOOD, UBIQUE, The Sanergy Collaborative (sanergy.com), Yale News, VentureWell, Food Planet Prize, The Star, Aqua for All, British International Investment, LinkedIn (The Sanergy Collaborative), Finnfund, The Earthshot Prize
