Tıp dergisi The Lancet’in iklim ve sağlık raporuna göre, sıcaklara bağlı ölümler 2015’ten bu yana yüzde 36’dan fazla arttı. Orman yangınları, hava kirliliği ve sivrisinek kaynaklı hastalıkların yayılması da iklim değişikliğinin insan sağlığı üzerindeki etkilerini ağırlaştırıyor.
Paris Anlaşması’nın 10. yılı olması nedeniyle aradaki süreci değerlendirenLancet Countdown raporu, iklim krizinin sağlık üzerindeki etkilerinin önceki 10 yıla kıyasla daha hızlı arttığını ve iklim değişikliği ile mücadele önlemlerinin yetersiz kaldığını söylüyor. Rapora göre 2023’te yüksek sıcaklıklarla ilişkili 710 bin ölüm yaşandı; bu ölümlerin en az yüzde 70’inin iklim kriziyle bağlantılı olduğu tahmin ediliyor.
Araştırmaya göre 2006-2015 döneminde sıcaklara bağlı yıllık ortalama ölüm sayısı yaklaşık 398.400 iken, 2016-2023 döneminde bu sayı 540.800’e yükseldi. Ölümler 2023’te yaklaşık 710 binle en yüksek seviyesine ulaştı. Paris İklim Anlaşması’nın 2016’da yürürlüğe girmesinden bu yana kaydedilen artış, sıcaklıkların insan sağlığı üzerindeki etkilerinin hızlandığına işaret ediyor.
Aşırı sıcaklar, özellikle yaşlılar, hamileler ve kronik sağlık sorunları olan kişiler açısından ciddi risk oluşturuyor. Kalp ve damar hastalıkları başta olmak üzere çeşitli sağlık sorunlarını tetikleyen yüksek sıcaklıklar, tarım ve inşaat gibi açık havada çalışmayı gerektiren sektörlerdeki işçileri de çalışanları da olumsuz etkiliyor.
İklim kaynaklı sıcakların ekonomik faturası da giderek ağırlaşıyor. Rapora göre aşırı sıcaklar, küresel ekonomide yaklaşık 1,07 trilyon dolarlık kayba yol açtı. Bu tutar, dünya ekonomisinin toplam üretiminin yaklaşık yüzde 1’ine karşılık geliyor.
Orman yangınları ve hava kirliliği sağlık risklerini artırıyor
İklim değişikliğinin sağlık üzerindeki etkileri aşırı sıcaklarla sınırlı kalmıyor. Değişen sıcaklıklarla bağlantılı orman yangınları, şiddetli yağışlar ve kum-toz fırtınaları da insan sağlığını tehdit ediyor.
Avrupa, 2026 yazında kayıtlara geçen en ağır orman yangını sezonlarından birini yaşadı. Yangınlarda doğrudan hayatını kaybedenlerin sayısı görece düşük kalsa da duman ve hava kirliliğine maruz kalmak, solunum ve kalp-damar hastalıkları riskini artırıyor. Yangın dumanına maruz kalmak, anne karnındaki bebeklerin sağlığını da etkiliyor. Yangın dumanının düşük doğum ağırlığı, erken doğum ve spina bifida gibi doğum riskleriyle bağlantılı olduğu belirtiliyor.
Sivrisinek kaynaklı hastalıklar yayılıyor
Raporda, sıcaklık ve yağış düzenindeki değişimlerin sivrisinekler için daha elverişli koşullar oluşturduğu ve dang humması ile Batı Nil virüsü gibi hastalıkların yayılma riskini artırdığı vurgulanıyor.
Dünya genelinde dang humması vakaları 2024’te rekor seviyeye ulaşarak 14,4 milyona çıktı. Avrupa’da ise 2026 yazında yerel bulaşma yoluyla görülen Batı Nil virüsü vakaları şimdiye kadarki en yüksek düzeye ulaştı.
Dünya genelindeki 100 kurumdan 146 araştırmacının katkıda bulunduğu rapor, temiz enerjiye geçiş, sağlık sistemlerinin iklim kaynaklı krizlere karşı güçlendirilmesi ve temiz hava mevzuatı gibi alanlarda ilerleme kaydedildiğini belirtiyor. Ancak araştırmacılara göre bu adımlar, giderek büyüyen riskleri dengelemek için yeterince hızlı, kapsamlı ve tutarlı değil.
Raporda Türkiye’ye özel bir bölüm de bulunuyor
Raporda Türkiye’ye ayrılan bölüme göre, ülkede 2021-2025 döneminde sıcak hava dalgasının yaşandığı günlerin yüzde 87’si, iklim değişikliğinin olmadığı bir senaryoda ortaya çıkmayacaktı. Dolayısıyla Türkiye’de yaşanan aşırı sıcaklar, büyük ölçüde iklim değişikliğinden kaynaklanıyor.
İklim değişikliği nedeniyle orman yangınları, kuraklık ve toz fırtınaları artıyor. 2021-2025 döneminde ülke topraklarının yüzde 70’i, en az bir ay boyunca aşırı kuraklık yaşadı. Bu oran, 1981-1990 yılları arasında yüzde 15’ti.
Orman yangınlarından kaynaklanan hava kirliliğinin 2021-2025 yılları arasında senede 4.200 ölüme yol açtığı tahmin ediliyor. 2003-2013 yılları arasında bu oran 3,500 olarak hesaplanıyordu.
Aşırı sıcaklar nedeniyle yaşanan iş gücü kaybının ekonomik karşılığının ise 2025 yılında 2,6 milyar dolar olduğu ve kayıpların yüzde 45’inin tarım sektöründe yaşandığı belirtiliyor.
Kömür yakılmasının ciddi bir sağlık yükü oluşturduğu ve bu yükün toplumdaki bireyleri eşit etkilemediğini vurgulayan belgeye göre Türkiye’de elektrik santrallerinin neden olduğu hava kirliliğine bağlı erken ölüm sayısı 2016’dan 2022’ye yüzde 18 artarak 9.500’e yükseldi.
Raporda Türkiye’ye dair dikkat çeken bulgulardan biri, 2021-2025 döneminde ülkede yaşayanların yılda ortalama 24 sıcak hava dalgasına maruz kalmış olması ve bu günlerin yüzde 85’inin iklim değişikliğine atfedilmesi.
