Taliban’ın Afganistan’da yeniden iktidara gelmesinin üzerinden beş yıl geçti. Bu süreçte kadınlar ve kız çocukları eğitimden çalışma hayatına, kamusal alandan sosyal yaşama kadar pek çok temel haktan uzaklaştırılıyor. Birleşmiş Milletler kuruluşları, yürürlüğe konulan yüzlerce yasak ve kısıtlamanın Afganistan’ı dünyanın en ağır kadın hakları krizinin yaşandığı ülkeye dönüştürdüğü uyarısında bulunuyor.
Taliban’ın 2021’de yeniden yönetimi ele geçirmesinden bu yana kadınlar ve kız çocuklarının yaşamını doğrudan etkileyen 100’den fazla karar yürürlüğe kondu. Eğitimden istihdama, seyahat özgürlüğünden kamusal alanlara erişime kadar uzanan bu düzenlemeler, kadınların temel haklarını her geçen gün daha da daraltıyor.
UN Women, son bir yılda kadınların eğitim, çalışma, adalet ve sağlık hizmetlerine erişimindeki engellerin giderek arttığını belirterek, Afganistan’daki tablonun dünyanın “en ağır kadın hakları krizi” olmaya devam ettiğini bildirdi.
Hak kayıpları yaşamın her alanına yayılıyor
UN Women, son beş yılda kadınları ve kız çocuklarını hedef alan düzenlemelerin ayrımcılığı kurumsallaştırdığını ve temel hakları ortadan kaldırdığını açıkladı.
Eğitim ve istihdamdan dışlanmanın yanı sıra hareket özgürlüğünün sınırlandırılması, anne ölümleri riskinin yükselmesi, çocuk yaşta evlilikler ve toplumsal cinsiyete dayalı şiddet, kadınların karşı karşıya olduğu sorunları daha da ağırlaştırıyor. Bu koşulların aynı zamanda ciddi bir ruh sağlığı krizini beslediği belirtiliyor.
UN Women’ın araştırmasına katılan Afgan kadınların yarısı, hareket özgürlükleri ve kamusal alanlara erişimlerine getirilen ağır kısıtlamalar nedeniyle evlerinden ayda yalnızca bir veya iki kez çıkabildiğini belirtiyor. Erkek bir refakatçi olmadan dışarı çıkarken kendini güvende hissetmeyen kadınların sayısı da artıyor.
Kuruluş, kadınların ve kız çocuklarının haklarına yönelik bu kapsamlı gerilemenin uluslararası arenada unutulma tehlikesiyle karşı karşıya olduğunu vurguluyor.
2,4 milyon kız çocuğu eğitimden mahrum
2026 itibarıyla yaklaşık 2,4 milyon kız çocuğunun ortaöğretime erişimi engellenmiş durumda. Bu yasaklar, kız çocuklarının eğitime katılımını artırmak için yaklaşık 20 yılda elde edilen kazanımların tersine dönmesine yol açtı.
BM Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO), Afganistan’ın kız çocukları ve kadınların ilkokul sonrasında eğitime devam etmesini resmen yasaklayan dünyadaki tek ülke olduğuna dikkat çekiyor.
Eğitim hakkının engellenmesinin yalnızca bireysel bir hak ihlali olmadığını, ülkenin geleceğini de doğrudan tehdit ettiğini vurgulayan UNESCO’ya göre bu dışlanma, Afganistan’ı uzun vadeli bir potansiyel kaybı, derinleşen yoksulluk ve telafisi zor toplumsal sonuçlarla karşı karşıya bırakıyor.
Kız çocuklarının ortaöğretim ve üniversiteye devam etmesi engellenirken, kadınların ücretli işlerin büyük bölümünde çalışması da yasaklanmış durumda. UNESCO, kadınların şiddete karşı korunmasını sağlayabilecek hukuki mekanizmalara erişiminde de ciddi engeller bulunduğunu belirtiyor.
UNESCO, Afgan kadınların kamusal yaşamdan adeta “silindiğine” dikkat çekerek, eğitim hakkından yoksun büyüyen yeni bir kız çocukları kuşağının geleceğine ilişkin endişelerin arttığı uyarısında bulundu.
Yardım kesintileri kadın mücadelesini daha da zorlaştırıyor
Hak kayıpları sürerken, uluslararası insani yardım bütçelerindeki kesintiler de Afganistan’daki kırılgan toplulukları daha ağır koşullarla karşı karşıya bırakıyor.
UN Women’ın verilerine göre, ülkede kadınların liderlik ettiği kuruluşların yaklaşık dörtte üçü 2025 yılında finansman kesintisi yaşadı. Bu durum, kadınlara yönelik destek mekanizmalarının devamlılığı açısından ciddi bir risk oluşturuyor.
Afganistan’daki ağır koşullara rağmen BM kuruluşları, kadınların ve toplumun en kırılgan gruplarının temel hizmetlere erişimini korumaya yönelik çalışmalarını sürdürüyor.
UN Women, kadınların geçim kaynaklarını güçlendiren projelere destek verirken, hayati hizmetlere erişimi korumaya ve yaklaşık 200 kadın öncülüğündeki sivil toplum kuruluşunu desteklemeye çalışıyor.
UNESCO eğitim kalitesinin artırılması ve mesleki becerilerin geliştirilmesine yönelik programlar yürütüyor.
BM Nüfus Fonu (UNFPA), özellikle ulaşılması güç bölgelerde hayat kurtaran ebe eğitimi ve aile sağlığı hizmetlerini destekliyor.
UNICEF ise aşılama programlarından okul inşasına ve acil insani yardımlara kadar farklı alanlarda faaliyet gösteriyor.
Taliban yönetiminin beşinci yılında Afgan kadınların mücadelesi artık yalnızca eğitim ya da çalışma hakkıyla sınırlı değil. Kadınlar, kamusal alanda var olabilme, özgürce hareket edebilme ve hayatlarıyla ilgili kararları verebilme gibi en temel haklarını yeniden kazanmak için mücadele ediyor.
Kaynak:
