Yeni bilimsel araştırmalar, kutlamaların vazgeçilmezi olan havai fişek gösterilerinin kuşlardan yarasalara kadar çok sayıda yabani hayvanda panik, ağır yaralanma ve ölümlere yol açabildiğini ortaya koydu. Uzmanlar, özellikle üreme ve yavru büyütme dönemlerinde düzenlenen gösterilerin ekosistem üzerinde sanılandan çok daha yıkıcı sonuçlar doğurduğu uyarısında bulunuyor.
Yeni yılın ilk günü Bulgaristan’ın Sredna Gora Dağları’nda yürüyüş yapan bir doğasever, karla kaplı patikada yüzlerce ölü kuşla karşılaştı. Büyük bölümü yavru olan kuşların yapılan otopsilerinde kanamalar, kırık kanatlar, ezilmeler, tüy kayıpları ve iç organ yaralanmaları tespit edildi.
Bir ay sonra yayımlanan araştırma, toplu kuş ölümlerinin bir gece önce yakındaki kasabada düzenlenen havai fişek gösterisiyle bağlantılı olduğunu ortaya koydu. Gürültü nedeniyle paniğe kapılan kuşların karanlıkta ağaçlara, binalara veya birbirlerine çarparak yaşamını yitirdiği değerlendirildi.
Bilim insanlarına göre benzer olaylar tahmin edilenden çok daha yaygın yaşanıyor ancak çoğu zaman belgelenemiyor.
Illinois Üniversitesi Veteriner Fakültesi Yaban Hayatı Tıp Kliniği Direktörü Stephany Lewis, rehabilitasyon merkezlerine getirilen yaralı hayvanların havai fişeklerle bağlantısının çoğu zaman kurulamadığını, bu nedenle gerçek tablonun büyük ölçüde görünmez kaldığını belirtiyor.
Kuşlarda büyük panik
Araştırmalar, havai fişeklerin özellikle kuşlarda yoğun stres yarattığını gösteriyor. Patlamaların oluşturduğu yüksek ses, gece dinlenmeye çekilen kuşların aniden havalanmasına neden oluyor. Kontrolsüz uçuşlar sırasında camlara, binalara, elektrik hatlarına ve ağaçlara çarpan kuşlar ağır yaralanıyor ya da yaşamını yitiriyor.
2022 yılında yayımlanan bir araştırma, yılbaşı havai fişeklerinin boz kazlarda kalp atış hızını ve vücut sıcaklığını belirgin şekilde artırdığını ortaya koydu. Bilim insanları, bu yoğun stresin hayvanların enerji dengesini bozarak hayatta kalma şansını azaltabileceğini belirtiyor.
2025 yılında Berlin’de yürütülen bir başka çalışmada ise kargagillerin yılbaşı gecesi olağan davranışlarını terk ettiği, gece yarısından sonra düzensiz uçuşlar gerçekleştirdiği ve alışılmış konaklama alanlarını kullanmadığı gözlemlendi. Hollanda’da yapılan araştırmalar da kuşların havai fişek sesleriyle birlikte toplu halde yuvalarını terk ettiğini gösterdi.
Havai fişeklerden yalnızca kuşlar etkilenmiyor. Tavşanlar, geyikler ve diğer av hayvanları da yüksek sesleri tehdit olarak algılayarak içgüdüsel bir panikle kaçıyor. Özellikle gece saatlerinde yaşanan bu kaçış sırasında çitlere, tellere veya sert cisimlere çarpan hayvanlar ağır yaralanabiliyor.
Uzmanlar, ani korkunun anne hayvanların yavrularını terk etmesine de neden olabildiğini savunuyor. Bu durumun, yılda az sayıda yavru dünyaya getiren türler üzerinde ciddi etkiler yaratabileceği ifade ediliyor. Korumasız kalan yavrular ise kısa sürede yırtıcılara av olabiliyor.
Havai fişekler gececil türleri de etkiliyor.
Kaliforniya’daki Monterey Körfezi Deniz Koruma Alanı’nda gerçekleştirilen gözlemlerde, büyük kahverengi yarasaların yıllık havai fişek gösterisi boyunca avlanmayı tamamen bıraktığı belirlendi. Yaklaşık 30 dakika süren gösteri sırasında tek bir av yakalayamayan yarasaların, gösterinin sona ermesinden yaklaşık 13 dakika sonra yeniden beslenmeye başladığı kaydedildi.
Uzmanlar ayrıca yoğun stresin, kas dokusunda ve iç organlarda ciddi hasara neden olabilen “yakalanma miyopatisi” adı verilen ölümcül fizyolojik tabloyu tetikleyebileceğine dikkat çekiyor.
Çözüm drone gösterileri olabilir mi?
Son yıllarda ABD’de Salt Lake City ve Boulder gibi bazı kentler havai fişek gösterilerinin yerine LED ışıklı drone gösterilerini tercih etmeye başladı.
Drone gösterileri gürültü ve hava kirliliğini önemli ölçüde azaltırken, orman yangını riskini de ortadan kaldırıyor. Uzmanlar, dronların yaydığı yüksek frekanslı seslerin martılar ve bazı diğer türler açısından rahatsızlık yaratabileceğini belirtse de, bu etkinin havai fişeklere kıyasla çok daha sınırlı olduğu görüşünde birleşiyor.
Bilim insanları, havai fişek kullanımının tamamen sona ermeyeceğini kabul etmekle birlikte, gösterilerin ormanlar, sulak alanlar, kuş yuvalama bölgeleri, milli parklar ve diğer hassas yaşam alanlarından en az 1,5 kilometre uzakta düzenlenmesini öneriyor.
Kaynak:
https://www.nationalgeographic.com/animals/article/fireworks-danger-wildlife
