İnsan Hakları İzleme Örgütü (HRW), dijital platformlar üzerinden çalışan milyonlarca kişinin düşük ücret, güvencesizlik ve iş güvenliği riskleriyle karşı karşıya olduğunu belirtti. Uluslararası Çalışma Örgütü’nün (ILO) hazırladığı yeni sözleşmenin tüm gig ekonomisi çalışanlarına adil ücret, sosyal güvence ve güvenli çalışma koşulları sağlaması gerektiğini açıkladı.
İnsan Hakları İzleme Örgütü (Human Rights Watch-HRW), yayımladığı yeni raporda dijital platformlar üzerinden çalışan milyonlarca kişinin uzun çalışma saatleri, öngörülemez gelirler ile ciddi güvenlik riskleriyle karşı karşıya kaldığını ortaya koydu.
“Sömürü Algoritmaları: Gig Ekonomisinde Hak İhlalleri ve Değişim İçin Küresel Mücadele” başlıklı rapor, Hindistan, Kenya, Kuveyt, Lübnan, Meksika, Pakistan, Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve Birleşik Krallık’taki platform çalışanlarının deneyimlerini mercek altına aldı. Araştırma, ülkeler arasında farklılık bulunsa da çalışanların ortak sorunlarının düşük ve istikrarsız gelir, uzun çalışma saatleri, iş güvenliği riskleri ve yetersiz sosyal koruma olduğunu ortaya koydu.
HRW Kıdemli Ekonomik Adalet Danışmanı Lena Simet, platform şirketlerinin büyümesini sağlayan modelin büyük ölçüde çalışanların haklarından feragat edilmesine dayandığını söyledi.
Platform ekonomisi hızla büyüyor
ILO verilerine göre platform temelli çalışma 2016-2021 döneminde yaklaşık iki katına çıktı. Dünya Bankası ise dünya genelinde 435 milyon kişinin gelir elde etmek için dijital iş platformlarını kullandığını tahmin ediyor.
Buna karşın birçok ülkede mevcut iş mevzuatı, platform çalışanlarını yeterince koruyamıyor. Şirketlerin çalışanları “bağımsız yüklenici” ya da “serbest çalışan” olarak sınıflandırması, çoğu zaman asgari ücret, sosyal güvenlik, ücretli izin ve iş sağlığı-güvenliği gibi temel haklardan yararlanmalarını engelliyor.
HRW, ILO bünyesinde hazırlanan yeni sözleşmenin bu boşlukları giderecek nitelikte olması gerektiğini belirterek, çalışanların statüsünden bağımsız olarak temel işçi haklarına erişimin garanti altına alınmasını istedi.
Araştırma kapsamında görüşülen platform çalışanları, gelirlerin giderek düştüğünü ve iş sırasında karşılaştıkları risklerin çoğu zaman kendi sorumluluklarına bırakıldığını anlattı.
Algoritmaların gölgesinde çalışma
Rapora göre platform şirketleri bir yandan çalışanları bağımsız yüklenici olarak sınıflandırırken, diğer yandan ücretlendirme, görev dağılımı ve hesapların askıya alınması gibi kritik kararları algoritmalar aracılığıyla kontrol ediyor. Çalışanlar ise bu sistemlerin nasıl işlediğine ilişkin yeterli bilgiye sahip olmuyor ve çoğu zaman kararlara itiraz edebilecek etkili mekanizmalardan yoksun kalıyor.
HRW, bu modelin şirketlerin gelirden daha büyük pay almasına olanak sağlarken maliyetlerin çalışanlara yüklenmesine neden olduğunu, bunun da iş gücü piyasalarında eşitsizlikleri derinleştirdiğini belirtiyor.
Hükümetlere yedi maddelik çağrı
İnsan Hakları İzleme Örgütü, ILO üyesi hükümetlere yeni sözleşmede şu temel başlıkların yer alması gerektiğini savundu:
- Şirketlerin çalışanlar üzerinde belirleyici kontrol kurduğu durumlarda işçi statüsünün esas alınması,
- Tüm çalışma süresini kapsayan adil ücretlendirme sistemlerinin oluşturulması,
- İş kazası, hastalık, işsizlik ve yaşlılık dönemlerini kapsayan sosyal güvenlik haklarının güvence altına alınması,
- Ücretlendirme ve görev dağılımında kullanılan algoritmaların şeffaf hale getirilmesi,
- Hesap kapatma ve diğer otomatik kararlara karşı etkili itiraz mekanizmalarının kurulması,
- Aşırı sıcaklar gibi tehlikeli koşullara karşı iş sağlığı ve güvenliği önlemlerinin uygulanması, ,
- Çalışanların örgütlenme ve toplu pazarlık haklarının güvence altına alınması.
HRW, hükümetlerin önümüzdeki dönemde alacağı kararların milyonlarca kişinin çalışma hayatını doğrudan etkileyeceğini belirterek, platform ekonomisinin sömürü yerine adil ücret, güvenlik ve sosyal koruma ilkeleri üzerine kurulması gerektiğini vurguladı.
Kaynak:
https://www.hrw.org/news/2026/05/13/ilo-labor-treaty-should-protect-all-gig-workers
