Yeni ve öldürücü bir Maymun Çiçeği (Mpox) virüsü türünün Afrika’da hızla yayılması sonucunda Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) uluslararası endişe yaratan halk sağlığı acil durumu ilan etmek durumunda kaldı.
Mpox virüsü nedir, nereden gelmiştir ve Dünya, Covid-19 ve HIV enfeksiyonları gibi geçmiş pandemileri hatırlatan bu tehditle nasıl başa çıkabilir?
Mpox nedir?
Eskiden maymun çiçeği olarak bilinen bu viral hastalık, çoğunlukla yakın temas yoluyla insanlar arasında ve bazen de mpox’lu bir kişinin dokunduğu nesneler ve yüzeyler yoluyla bulaşabiliyor.
DSÖ’ye göre, 1970 yılında Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nde ortaya çıkan mpox virüsü, orada ihmal edildit.
Uluslararası Sağlık Tüzüğü Acil Durum Komitesi’nin başkanlığını yürüten Dimie Ogonia, tarihin tekerrür etmesini önlemek için kararlı bir şekilde hareket etme zamanının geldiğini açıkladı.
Orta ve Batı Afrika’da endemik olan bulaşıcı hastalık daha sonra 2022 yılında küresel bir salgına neden oldu ve Temmuz ayında çok ülkeli bir salgına dönüşmesi nedeniyle DSÖ halk sağlığı acil durumu ilan etti.
Belirtileri nelerdir?
Mpox’un yaygın belirtileri arasında iki ila dört hafta süren ateş, baş ağrısı, kas ağrıları, sırt ağrısı, düşük enerji ve şişmiş lenf düğümleri ile başlayabilen veya bunları takip edebilen döküntüler yer alır.
Döküntü kabarcıklara benzer ve yüzü, avuç içlerini, ayak tabanlarını, kasıkları, genital ve/veya anal bölgeleri, ağzı, boğazı ve gözleri etkileyebilir.
Mpox geçiren kişiler, tüm kabarcıklar kabuk bağlayana, kabuklar düşene ve altında yeni bir deri tabakası oluşana ve gözlerdeki ve vücuttaki tüm lezyonlar iyileşene kadar bulaşıcı olarak kabul edilir. Tipik olarak bu iki ila dört hafta sürer. Mpox geçirdikten sonra yeniden enfekte olunabilir.
Şiddetli Mpox geçiren kişilerde lezyonların şiddetini azaltmak ve iyileşme süresini kısaltmak için hastaneye yatış, destekleyici bakım ve antiviral ilaçlar gerekebilir.
Mpox nasıl yayılır?
İnsandan insana bulaşma: Mpox’lu birine dokunmak, cinsel ilişkiye girmek, konuşmak ya da yakınında nefes almak bulaşıcı solunum partikülleri üretebilir, ancak DSÖ virüsün farklı ortam ve koşullardaki salgınlar sırasında nasıl yayıldığı konusunda daha fazla araştırmaya ihtiyaç olduğunu söylüyor.
Bilim insanları, Mpox’lu bir kişinin dokunduğu giysilerde, yatak takımlarında, havlularda, nesnelerde, elektronik cihazlarda ve yüzeylerde virüsün bir süre daha kalmasının mümkün olduğunu bildiriyor. Bu eşyalarla temas eden bir başkası, ellerini yıkamadan önce gözlerine, burnuna ve ağzına dokunarak virüsü kapabilir.
Virüs ayrıca hamilelik sırasında fetüse, doğum sırasında veya sonrasında ciltten cilde temas yoluyla veya Mpox’lu bir ebeveynden yakın temas sonrasında bir bebeğe veya çocuğa da bulaşabilir.
İnsanlardan hayvanlara bulaşma: Birçok hayvan türünün virüse duyarlı olduğu bilindiğinden, virüsün farklı ortamlarda insanlardan hayvanlara yayılma potansiyeli var.
Mpox olduğu doğrulanmış veya şüphelenilen kişiler, kedi, köpek, hamster ve gerbil gibi evcil hayvanların yanı sıra çiftlik hayvanları ve vahşi yaşam da dahil olmak üzere hayvanlarla yakın fiziksel temastan kaçınmalıdır.
Hayvanlardan insanlara bulaşma: Bazı maymun türleri veya ağaç sincabı gibi karada yaşayan kemirgenler gibi virüsü taşıyan hayvanlarla fiziksel temasta bulunan bir kişide Mpox gelişebilir. Bu tür bir maruziyet ısırık veya çizik yoluyla ya da avlanma, deri yüzme, tuzak kurma veya yemek hazırlama gibi faaliyetler sırasında meydana gelebilir. Virüs, iyi pişmemiş kontamine etin yenmesi yoluyla da bulaşabilir.
Ölümcül olabilir mi?
Evet, az sayıda da olsa ölümcül olabilir. Mpox ile enfekte olan kişilerin yüzde 0,1 ila yüzde 10’u hayatını kaybediyor.
Çoğu durumda, Mpox semptomları ağrı ve ateş için ilaç tedavisi gibi destekleyici bakımla bir kaç hafta içinde kendiliğinden geçiyor. Ancak bazı insanlarda hastalık şiddetli olabiliyor ve komplikasyonlara ve ölüme yol açabiliyor.
Yeni doğan bebekler, çocuklar, hamileler ve ileri HIV gibi altta yatan bağışıklık yetersizliği olan kişiler daha ciddi mpox hastalığı ve ölüm riski altında olabilir.
Aşı var mı?
Evet aşısı var. DSÖ Mpox’a karşı kullanılmak üzere çeşitli aşılar öneriyor. Ancak, Covid-19 küresel salgını sırasında uygulanan toplu aşılama şu anda önerilmiyor.
Uzun yıllar süren araştırmalar, artık ortadan kalkmış olan çiçek hastalığı için daha yeni ve daha güvenli aşıların geliştirilmesine yol açtı. Bu aşılardan bazıları çeşitli ülkelerde Mpox hastalığına karşı kullanım için onaylandı.
Halihazırda DSÖ, MVA-BN veya LC16 aşılarının veya diğerlerinin mevcut olmadığı durumlarda ACAM2000 aşısının kullanılmasını öneriyor.
DSÖ’ye göre, sağlık hizmeti sağlayıcıları ile yapılan bireysel risk değerlendirmesine göre risk altında olabilecek yolcular aşı olmayı düşünebilir. Dolayısıyla sadece Mpox’a maruz kalma riski olan kişiler aşı için değerlendirilmelidir.
Mpox hastalığı nasıl önlenebilir?
Yüzeylerin veya nesnelerin temizlenmesi ve dezenfekte edilmesi ve kontamine olabilecek yüzeylere veya nesneler dokunduktan sonra ellerin temizlenmesi bulaşı önlemeye yardımcı olabilir.
Hayvanlardan Mpox kapma riski, vahşi hayvanlarla, özellikle de hasta veya ölü olanlarla, etleri ve kanları da dahil olmak üzere korunmasız temastan kaçınarak azaltılabilir.
Hayvanların virüs taşıdığı ülkelerde, hayvan parçaları veya et içeren yiyecekler yenmeden önce iyice pişirilmelidir.
Kaynak:
